KLEIO jrg. 52, nr. 2 (april 2023)

Cicero als oorlogsmisdadiger

Cicero, symbool bij uitstek van westerse beschaving, zou vandaag in Den Haag ongetwijfeld veroordeeld worden voor misdaden tegen de menselijkheid. Ronduit ontluisterend is in dit opzicht het korte artikel van Toon Van Houdt over Romeinse oorlogsbrutaliteit, dat eerder al gepubliceerd werd op de rijke site Hic et Nunc. Het is een sterke bijdrage over een facet van de Romeinse cultuur dat lang onderbelicht bleef: Attila, ‘de gesel Gods’, geldt als spreekwoordelijke geweldenaar, maar de Romeinen moesten niet onderdoen of waren misschien nog wreder. De exploten van Cicero als generaal blijken onthutsend revelerend voor de Romeinse praktijk: als die zelfverklaarde moralist daar zijn hand al niet voor omdraaide, dan zegt dat veel over de gangbare praktijken. Als aanvullend materiaal bij het artikel vindt u op de Kleio-site ook de Latijnse teksten en vertalingen ervan, met oog op didactisch gebruik. Die teksten zijn zorgvuldig wegge-poetst uit bloemlezingen van Cicero’s brieven en aan het oog van leerlingen onttrokken. Hoog tijd dat dit aan bod komt in onze lessen Latijn….

Al te vaak wordt Cicero nog als onvolprezen model opgevoerd. Dat hij het goed kon zeggen, blijft gelden. Maar al in 2004 stelde Maja Pellikaan-Engel in haar publicatie Het recept van Calypso. Klassieke teksten in een hedendaags filosofisch perspectief terechte vragen bij Cicero – verheerlijker van de genocidaire Scipiones – als symbool van beschaving. Ze wijst er onder andere op dat Cicero met zijn rede De re agragia op uiterst reactionaire wijze de akkerwet van Tiberius Gracchus kelderde – een wet die nochtans slechts een hernieuwing was van een bestaande wet tegen het grootgrondbezit en die alleen de schrijnendste misbruiken van de elite wou inperken. Sociale rechtvaardigheid was niet aan Cicero besteed, geobsedeerd als hij was door het toegangsticket tot de Romeinse nobilitas. Zijn Pro Milone staat bol van de desinformatie, maar fungeert in onze westerse cultuur als model voor de gerechtelijke rede. Zijn Catilinarische redevoeringen zijn populisme ten top, maar staan tot op heden model voor de politieke rede. Onhult dat niet veel over de waarden die we in onze westerse cultuur menen te verdedigen en menen door te geven tot op vandaag? Moet Cicero dan ‘gecanceld’ worden? Integendeel: lees hem, bespreek hem, doorprik zijn zelfingenomen moralisme, zet vragen bij de gangbare beeldvorming. Levert zo een onderzoek geen uitgelezen kans om te tonen hoe graai- en eerzucht verpakt kunnen worden in mooi klinkende betogen? Is dit geen prachtige gelegenheid om te attenderen op de rattenvangers van Hamelen van vandaag?

In zijn artikel over verdwaalde en verdwenen kinderen richt Christian Laes – altijd goed voor verrassende invalshoeken – o.a. onze aandacht op hoe de antieke teksten vaak geen antwoord geven op wat we willen weten en net wel een antwoord bieden op vragen die we niet stellen. Met alerte blik doet Christian Laes ons naar teksten uit de oudheid kijken met andere ogen, voorbij de horizon van onze verwachtingen en vanzelfsprekendheden. Het levert verrijkende kennis op.

En manga, Japanse strips die in Europa almaar aan populariteit winnen, associëren we niet onmiddellijk met de klassieke oudheid. Bert Gevaert maakt duidelijk dat alvast de Romeinse oudheid er in enkele mangareeksen prominent de dienst uitmaakt. U hebt meteen nieuwe invalshoeken voor uw lessen: Romeinse cultuur door Japanse ogen. Het biedt mogelijkheden tot inclusiever oudheidonderwijs, de nieuwe didactische hot topic waar David Rijser en Inger Kuin in vorige nummers van Kleio al aandacht voor vroegen en waar VLOT dit jaar in maart een interessante nascholing over organiseerde.

Wat er verder te melden valt: Tom Ingelbrecht ambieert op zijn website ongepubliceerd vertaalmateriaal een tweede leven te geven en tegelijkertijd vooruit te kijken naar ‘nieuwe’ teksten. Hou het in de gaten.

Koen Vandendriessche